كلمهء زيد ، انسان ، كاتب و يا عالم و . . . ، همه اينها اوصاف عنوانى هستند كه براى آن ذات ثابت مىگردد .
هر قضيهاى داراى دو عقد ، گره و نسبت است : 1 . عقد الحمل 2 . عقد الوضع
عقد الحمل : نسبت محمول به موضوع است . به عبارت ديگر اتصاف ذات موضوع به وصف عنوانى محمول و مصداق شدن آن براى اين ، مثل : « كل انسان كاتب » كه كتابت به افراد انسان ، نسبت داده شده ، يعنى به زيد و عمر و . . . و آن افراد ، مصداق او هستند .
عقد الوضع : عبارت از نسبت وصف عنوانى خود موضوع به ذات موضوع و اتصاف ذات موضوع به اين وصف است . مانند : « كل كاتب متحرك الاصابع » كه وصف كاتب بر افرادش ، صدق مىكند ؛ يعنى : زيد كاتب ، عمر و كاتب و . . . متحرك الاصابع هستند .
عقد الحمل قضيه ، ممكن است داراى جهت ضرورت باشد ، مثل : « كل انسان حيوان بالضّرورة » ؛ يا داراى جهت دوام باشد ، مثل : « كل فلك متحرك دائما » ؛ و يا داراى جهت فعليت باشد و يا جهت امكان .
امّا عقد الوضع قضيه ( نسبت وصف موضوع به ذات موضوع ) ، بايد داراى چه جهتى باشد ؟ بين فارابى و ابن سينا اختلاف است . فارابى مىگويد بالامكان كه باشد كافى است ولو به درجه فعليت هم نرسد ، امّا ابن سينا مىگويد بايد بالفعل باشد .
فرق بينهما : امكان اعم است از اينكه در يكى از ازمنهء ثلثه اين انتساب فعليت پيدا كند يا اينكه هرگز به فعليت نرسد ولى ممكن باشد و ممتنع نباشد ، مثلا : « كل انسان كاتب بالامكان » ، به عقيدهء فارابى يعنى : « كل انسان بالامكان كاتب بالامكان » . پس نطفه هم كاتب بالامكان است و كذا « كل اسود محروم بالامكان » . اى : « كل اسود بالامكان محروم بالامكان ، شامل رومى هم مىشود ولو در هيچ زمانى اسود نباشد ؛
ولى ابن سينا مىگويد بالامكان نيست بلكه بالفعل است ، يعنى : « كل انسان كاتب بالامكان » ، اى : « كل انسان بالفعل كاتب بالامكان » ، يعنى هر ذاتى كه متصف به وصف انسانى هست بالفعل . اى : فى احد الازمنة ، او كاتب بالامكان است نه هر چيزى كه ممكن است انسان شود ولو در هيچ زمانى به فعليت نرسد « 1 » . با دانستن اين مطلب مىگوييم : بنا به عقيدهء فارابى و همفكران او ، ممكنتين هم عكس مستوى دارند و « كل انسان بالامكان
هامش
( 1 ) . مراد فعليت واقعيه است نه فرضى و الّا با امكان هم مىسازد و اختلافى نخواهد بود .