است ، ولى در نزد منطقيون نوع ديگرى از حمل وجود دارد كه نمامش حمل شاتقاقى يا حمل ذو هو يا حمل تركيبى است و آن عبارت است از اينكه شيئى بر شيئى ديگر مستقيما و بلاواسطه قابل حمل نيست ، بلكه معالواسطه قابل حمل است كه آن واسطه يا مشتقى از مشتقات است كه از آن شيئى اشتقاق مىيابد و بر آن حمل مىشود . بدين لحاظ او را حمل اشتقاقى گويند ، يعنى بهواسطهء مشتق ، قابل حمل است نه مستقيما و يا به حذف مضاف و افزودن كلمهء ذو در عربى و داراى يا صاحب ، يا با در فارسى قابل حمل است نه بدون آن ، بدينلحاظ او را حمل ذو هو يا تركيبى ناميدهاند ، مثلا ضحك مستقيما بر انسان قابل حمل نيست و نتوان گفت انسان ضحك است يا انسان مشى است يا نطق است . ولى بهواسطهء اشتقاق يا اضافهء ذو قابل حمل مىشود ، به اينكه بگوييم :
الانسان ضاحك ، ماش يا بگوييم : الانسان ذو ضحك و مشى و . . . كه در اين صورت خود اين مشتق يا مضاف و مضافاليه محمول به حمل مواطاتى است ؛ چون اين ديگر واسطه در عروض لازم ندارد و به مشتق ، منه يا مبدأ اشتقاق يا مضافاليه تنها محمول به حمل اشتقاقى گويند ، چون بدون اشتقاق يا تركيب با ذو قابل حمل نيست .
حال غرض ما از بيان اين تقسيم براى حمل ، اين است كه تنها محمول به حمل مواطاتى داخل در كلّيّات خمس است و محمول بودن همهء آنها از اين قماش است .
محمول به حمل اشتقاقى از قبيل : ضحك - مشى - حس ، نطق و . . . داخل در كلّيّات خمس نيست و هيچ كدام از نوع - جنس - فصل - عرض عام و عرض خاص از اين قبيل نيستند بلكه عموما حمل مواطاتى دارند . متفرع بر اين نتوان گفت : الضحك عرض خاصهء انسان است ، چون عرضى خاصه عبارت بود از : « الكلّى الخارج المحمول و ضحك » مستقيما محمول نيست و نيز نتوان گفت : مشى خاصهء حيوان است ، لون خاصهء جسم است به همان دليل كه در ضحك بود و نيز نتوان گفت كه مشى عرض عام انسان است ؛ چون عرضى عام ، الخارج المحمول بود و مشى محمول نيست ، مگر بالاشتقاق ، و نيز نتوان گفت : حس فصل حيوان و نطق فصل انسان است ، چون فصل : الذاتى المحمول بود و حس و نطق بدون اشتقاق قابل حمل نيستند ، بلكه تعبير صحيح آن است كه بگوييم : ضاحك عرضى خاص انسان ، ملوّن عرضى خاصهء جسم ، ماشى عرضى خاصهء حيوان و عام انسان ، حسّاس فصل حيوان ، ناطق فصل انسان ، متحرك بالاراده فصل حيوان و . . . است كه هريك محمول به حمل مواطاتى مىتواند باشد و اگر احيانا از
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 212
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢١٢