3 - هيئات مركّبات تامّه از قبيل : جملهء خبريّه ، جملهء انشائيّه ، جمله اسميّه ، جملهء فعليّه و . . .
امّا هيئت مفردات : جا دارد راجعبه هيئت مصدر ، فعل ماضى ، مضارع ، اسم فاعل ، اسم مفعول ، فعل امر ، صيغهء مبالغه صفت مشبهه ، اسم زمان و مكان و . . .
جداگانه بحث شود ولى ما به اهمّ مباحث اين بخش بسنده مىكنيم و تفصيل آن را به علم صرف و نحو حواله مىكنيم .
هيئت مصدر : در كلمات نحوىها چنين شهرت يافته كه مصدر اصل كلام و مبدء اشتقاقات است و فعل ماضى و مضارع و اسم فاعل و . . . تماما از اين ريشه بر گرفته شدهاند و لذا مىگويند : بدانكه مصدر اصل كلام است و از وى نه وجه باز مىگردد . . . ولى در اين سخن مسامحهاى وجود دارد زيرا مصدر ( ضرب مثلا ) خود داراى مادّه ( ض - ر - ب ) و هيئتى ( فعل ) است و امكان ندارد كه با همين هيئت خاص مبدء اشتقاق فعل ماضى يا اسم فاعل و . . . باشد زيرا مستلزم اجتماع دو هيئت بر يك مادّه است و اين از محالات است .
و لذا تعبير دقيق آن است كه بگوئيم : مبدء مشتقّات مادّهء هيولانى است و همانطور كه مادّهء اوليّه استقلالا يافت نمىشود و همواره با صورتى از صور نوعيّه به فعليّت مىرسد ، همچنين مادّهء مشتقّات هم اگر بخواهد كلمه شود حتما بايد در ضمن هيئتى باشد و ض - ر - ب به تنهائى كلمه نيست بلكه در ضمن هيئت ضرب يا ضرب و . . . كلمهء بالفعل مىشود بر اين اساس مصدر نيز خود هيئتى و مادّهاى دارد و از مشتقّات است .
آنگاه بحث در اين است كه آيا هيئت مصدر براى معنايى غير از معناى مادّه كه اصل حدث ( زدن يا خوردن يا نوشتن و . . . ) باشد وضع شده يا مفاد هيئت و مادّه در مصدر يكى است و هيئت معناى جداگانه ندارد ؟ آنچه در كلمات علماى نحو آمده اين است كه فعل بر حدث و زمان دلالت مىكند و مصدر بر حدث تنها دلالت
خارج اصول (فارسى) — صفحة 212
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢١٢