و غنا ، بيمارى و سلامتى ، گرانى و ارزانى ، مذكر و مؤنث بودن جنين ، خير و شر ، فتح و شكست و . . . را به افلاك نسبت مىدادند خلاف كتاب و سنّت است .
و نيز سخن يهوديان كه قائل به تعطيل هستند و دستگاه الهى را تعطيل مىدانند و علل و عوامل موجود در اين جهان را علت مستقل حوادث و پديدهها مىدانند باطل است . همچنين سخن آن دسته از اهل سنّت كه قائل به تفويض هستند باطل است كه جهان و پديدههاى آن را در اصل حدوث ، محتاج به خداوند مىدانند ، امّا در بقا براى آنها استقلال قائلاند . و نيز سخن آن دسته از فرق شيعى كه اهل غلوّ هستند و به نوع ديگرى قائل به تفويض هستند و حوادث عالم را مستقلًا به دست پيامبر و آل او مىدانند باطل است و به فتواى فقهاى اماميه موجب كفر است .
آرى عقيده به تأثير به اذن الهى مانعى ندارد و به نصّ قرآن حضرت عيسى مرده زنده مىكرد ، نابينا را شفا مىداد و . . . ولى همهء اينها باذن الله و به حول و قوهء الهى بود ، كما اينكه مانعى ندارد خداوند شفا را در نسخهء طبيب قرار دهد ، سيرى را در خوردن ، سيرابى را در نوشيدن قرار دهد و اينها مؤثر باشند باذن الله حال كه اينها مؤثرند چنين نيست تخلف محال است و به نوعى فاعل ايجابى و تأثير جبرى باشد ، بلكه هر آن خدا بخواهد تأثير را از آنها مىگيرد و به تعبير قرآن كريم
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ .
« 1 »
شايان توجه است كه علل و عوامل مادى در اين عالم مؤثر و مقتضى هم نيستند ، بلكه معدّات هستند و زمينه را براى تأثير الهى و اعطاى اثر از سوى ذات حق فراهم مىكنند . مثلًا كشاورز با پاشيدن دانه در زمين و شخم زدن آن ، زمينه را براى تأثير الهى فراهم مىكند ، و گرنه زارع حقيقى خداوند است .
ب ) بىشك ميان ستارگان و اوضاع فلكى و جوّى با حوادثى كه در عالم عناصر و زمين رخ مىدهد رابطهء مرموزى وجود دارد مثل رابطهء تابش آفتاب و انرژى خورشيدى با تداوم حيات و رشد و بالندگى نباتات و حيوانات و انسانها ، و مثل رابطهء نزديكتر و
هامش
( 1 ) . رعد ( 13 ) : 39 .