ظاهر تعريف شهيد اوّل در دروس و شهيد ثانى در مسالك و بعضى ديگر اعتبار اضرار است . ولى ظاهر كلام اكثر فقها عدم اعتبار آن است و بهترين دليل آن ، رواياتى است كه دلالت دارند بر جواز دفع سحر به سبب سحر . آنچه از اين روايات به دست مىآيد اين است كه سحر دوگونه است : سحر مضر و سحر نافع . بنابراين ، عمل مزبور چه مضر باشد چه مضر نباشد حقيقتاً سحر است . آرى از نظر حكمى محل بحث است كه آيا طبيعى سحر حرمت دارد يا خصوص سحر مضر حرام است كه در بحث حكمى روشن خواهد شد .
2 . آيا سحر ، امر واقعى است يا امر تخيلى ؟
ظاهر كلام اكثر اهل لغت و فقها و مفسران عامّه و خاصه اين است كه سحر امرى تخيلى است و واقعيت ندارد ، عدهاى هم از جمله محقق ثانى « 1 » و شهيد ثانى « 2 » و صاحب مفتاح الكرامه « 3 » تصريح دارند بر اينكه برخى از اقسام سحر واقعيت دارند و خيال محض نيست ، مثلًا با سحر و جادو مانع توانايى و قدرت نزديكى مردى با همسرش مىشوند كه اين يك واقعيت است و وجود دارد .
2 . بحث حكمى
از حرمت تكسب مىتوان به حرمت عمل پى برد ؛ زيرا اگر عمل جادوگرى حلال بود تكسب به آن نيز حلال مىشد . و نيز از حرمت تعليم و تعلّم مىتوان به طريق اولى به حرمت عمل منتقل شد ؛ زيرا اگر جادوگرى كار حرامى نبود به هيچ وجه ياد گرفتن آن حرام نمىشد ، بلكه چه بسا رجحان و برترى داشت چون نوعى علم و آگاهى است كه هرگز با جهل قابل مقايسه نيست و به قول قرآن :
هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ .
« 4 »
هامش
( 1 ) . جامع المقاصد ، ج 4 ، ص 30 29 .
( 2 ) . مسالك الافهام ، ج 3 ، ص 128 .
( 3 ) . مفتاح الكرامه ، ج 12 ، ص 232 .
( 4 ) . زمر ( 39 ) : 9 .