3 - قوله : لكن هذا : انشاء تمليك با اشاره : آيا با اشارهء سر و چشم و ابرو و دست با نيّت تمليك ، انشاء تمليك محقّق مىشود ؟ و اشاره كافى است ؟ و قائم مقام قول مىشود يا خير ؟
مرحوم شيخ براى اشاره سه فرض درست مىكنند :
فرض اوّل : براى كسى كه متمكّن از نطق و تكلّم مىباشد ، حتما انشاء قولى لازم است و اشاره كافى نيست .
فرض دوّم : براى كسانى كه عاجز از نطق و تكلّم هستند ، همانند اخرس [ گنگ و لال ] و ضمنا قدرت بر توكيل هم ندارند ، يعنى امكان اينهم كه فردى را وكيل كنند تا او به نيابت و وكالت ، انشاء عقد كند ، وجود ندارد . [ تصوير عجز از توكيل گرچه خيلى نادر و كم است . ولى بههرحال ممكن است دو نفر اخرس معامله كنند ، و فرد ثالثى نباشد يا اگر هست او نيز اخرس است . و يا فرد ثالثى هست ولى براى وكالت مبلغى مىطلبد و طرف قادر به پرداخت آن نيست ، يا اصلا قبول وكالت نمىكند و . . . ] در اين فرض بالاجماع و بالاتّفاق لفظ معتبر نبوده و اشاره هم كفايت مىكند و قائم مقام لفظ مىشود .
فرض سوّم : براى كسانى كه خود اخرسند و قادر بر تكلّم نيستند ، ولى قدرت بر توكيل دارند و مىتوانند فرد سالمى را وكيل بگيرند و او از طرف اخرس انشاء بيع كند . در اين فرض هم مىفرمايند : نيازى به توكيل نيست و اشاره كفايت مىكند . دليل كفايت اشاره و عدم لزوم توكيل :
بعضى از فقهاء فرمودهاند : از اصل عدم وجوب استفاده مىكنيم ، يعنى شك در وجوب توكيل در فرض مذكور داريم ، و عند الشك در وجوب از اصالة العدم استفاده مىشود .
مرحوم شيخ اين استدلال را قبول ندارند و مىفرمايند : اگر بنا باشد به اصل
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 430
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٣٠