اگر امام صادق عليه السلام در آن زمان مىفرمودند راههاى فراگيرى علوم بيست و هفت جزء مىباشد ، آيا چند نفر مىتوانستند آن را بپذيرند و حتّى آيا در اين زمان چند نفر مىتوانند كاملًا پذيراى اين مطلب باشند ؟ !
نكتهء جالب ديگرى كه سزاوار است دقّت شود ، اين است كه در اين روايت در بيشتر مداركى كه آن را نقل كردهاند تعبير به حرفاً و حرفين شده است . و حرف و حروف خود وسيلهء آموختن علم و دانش مىباشند و ممكن است كه مقصود امام عليه السلام از تعبير نمودن به حرف و . . . وسيلهء آموختن علم باشد نه اينكه مقصود از حروف و حرفين معنايى باشد كه ابتداءً به ذهن ما مىرسد .
همان گونه كه دو لفظ كلمه و كلمات ، گاهى در آيات و روايات به معنايى به كار برده شده كه غير از آنچيزى است كه ابتداءً به ذهن ما وارد مىشود و آن عبارت از حروف و الفاظى است كه با زبان به آن تكلّم مىشود . پس اگر دربارهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و اهل بيت آن حضرت و همچنين حضرت عيسى تعبير به « كلمة اللَّه » شده است ، مقصود از كلمة ، حروف و الفاظ نيست .
اگر ما به وسيلهء كلمه و كلمات ارادهء خود را ظاهر مىكنيم و كلمه و كلام مظهر ارادهء ما مىباشند ، « كلمة اللَّه » نيز آن چيزى است كه ارادهء خداوند به واسطهء او در خارج ظاهر و واقع مىشود . به اين جهت دربارهء اهل بيت عليهم السلام تعبير به « كلمات اللَّه » شده است . « 1 »
حروف نيز اگرچه معناى اوّلى آنها چيزى است كه الفاظ را تشكيل مىدهند ولى در واقع وسيلهء آموختن علم و آگاهى به ديگران مىباشند .
حضرت امام هادى عليه السلام دربارهء اين آيهء شريفه : « وَلَوْ أَنَّما فِى الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ » « 2 » فرمودند :
هامش
( 1 ) . رك : شرح دعاى سمات : 41 از مرحوم آية اللَّه سيّد على قاضى .
( 2 ) . سورهء لقمان ، آيهء 27 .