حضرت شاه - رحمه اللّه - مى نويسد : « بايد از هر قوم جماعتى در صحبت حضرت پيغمبر ( ص ) باشد ، تا علم دين بياموزند ، و ديگران را تعليم دهند ، اكنون ، دنيا از وجود فرخندهء حضرت تهيست ؛ ليكن علم دين و علماء موجودند . طلب علم و جهاد - هردو - فرض كفايه مى باشد . البتّه ، اگر وقتى امام مسلمانان نفير عام دهد ، جهاد « فرض عين » مى گردد ، و در تبوك چنين بود كه از متخلّفان بازپرس شد « 1 » ؛ و اللّه اعلم . نزد ابو حيّان اين آيت راجع به طلب علم است نه جهاد . مناسبت در آيات نسبت به جهاد و طلب علم اينست كه هردو خروج فى سبيل اللّه است ؛ غرض از آنها احياء و اعلاى دين اسلام است ؛ يكى با شمشير ، و ديگر با زبان و قلم و غيره .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ
اى مؤمنان ، جنگ كنيد آنانى را كه نزديك اند شما را از كفّار ؛
تفسير : جهاد فرض كفايه است و بايد ، به ترتيب طبيعى ، نخست به آن كفّار جهاد شود كه به مسلمانان قريب تر باشند ؛ بعد به آن كفّارى كه به كفّار اول نزديك اند ؛ همچنين درجه بدرجه حلقهء جهاد وسيع گردد . جهادى كه پيغمبر ( ص ) و خلفاى راشدين مى كردند ، چنين بود . در « جهاد دفاعى » نيز ؛ فقهاء اين ترتيب را وضع كرده اند . اگر در سرزمين اسلام كفّار حمله كنند ، به مسلمانان آن ديار فرض است كه دفاع كنند ، اگر آنها كافى نباشند يا غفلت نمايند ، بر مسلمانانى كه متّصل آنها سكونت دارند ؛ اگر آنها هم كفايت نكنند . بر مسلمانانى كه متّصل اينها سكونت دارند ؛ همچنين ، اگر ضرورت افتد درجه به درجه از مشرق تا مغرب ، جهاد فرض شده مى رود .
وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً
و بيابند كفار در شما درشتى
هامش
( 1 ) . بازخواست شد ؛ مؤاخذه بهعمل آمد ؛