قرابت را ادا نمائيد ؛ از قطع رحم و رفتار بد كناره گيريد .
در قسمت اوّل آيت ، تأكيد شده بود كه با تمام افراد بشر على العموم رفتار نيكو به عمل آيد ؛ اكنون از رفتار بد با خويشاوندان بهطور خاص نهى شده ؛ زيرا ، قرب و اتحاد با اقارب بهطور خاص مىباشد و حقوق ايشان نسبت به ديگر افراد انسانى بيشتر است ؛ چنانچه « 1 » حديث قدسى « قال اللّه تعالى : انا اللّه و انا الرّحمن ؛ خلقت الرحم و شققت لها من اسمى ؛ فمن وصلها وصلته ، و من قطعها قطعته » ؛ و حديث « خلق اللّه الخلق ، فلمّا فرغ منه ، قامت الرحم فاخذت بحقوى الرحمن ؛ فقال : مه ! فقالت : هذا مقام العائذ منك من القطيعة ! قال : الا ترضين ان اصل من وصلك ، و اقطع من قطعك ؟ ! قالت : بلى يا ربّ ! قال : فذاك ! » ؛ و حديث « الرحيم شجنة من الرحمن ؛ فقال اللّه : من وصلك وصلته ، و من قطعك قطعته » ؛ و حديث « الرّحم معلّقة بالعرش ، تقول : من وصلني وصله اللّه ، و من قطعني قطعه اللّه » بر اين شاهدند ، و به اختصاص صلهء رحم و علايق آن اشاره مىنمايند .
نتيجه اين مىشود كه بنابر اتّحاد منشأ و جوهر آفرينش ، رعايت حقوق و رفتار نيكو در تمام افراد بشر ضرور است . بعد ازين ، اگر در كدام موقع « 2 » ، بنابر كدام وجه « 3 » ، خصوصيّت اتّحاد بيشتر گردد ؛ چنان كه در اقارب ، يا در كدام موقع ، احتياج شدّت كند ؛ چون در كودكان پدر مرده و بينوايان ؛ همانقدر ، رعايت حقوق آن نيز فزونى مىگيرد . علاوه بر آن ، چون حكم خداوند به صراحت فرود آمد كه در حقوق ارحام رعايت و حفاظت نمايند ، تأكيد آن به حدّ كمال رسيد ؛ چنانچه در اين سوره ، اكثر احكام به همين تعلّق عامّه و تعلّق خاصّهء ديگر مربوط است ؛ گويا ، آن احكام تفصيل اين امر كلّى است كه اينجا ذكر شد .
إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً
( 1 )
هر آئينه خدا هست بر شما نگهبان .
تفسير : بر تمام اعمال و احوال شما خدا ( ج ) آگاه است . اگر احكام او را بجا آورديد ، ثواب مىيابيد ؛ و الّا مستحقّ عذاب مىشويد . خدا ( ج ) تعلّقات ارحام و مراتب و حقوق مناسب هر كدام آن را نيك مىداند ؛ از اينجهت ، هر حكمى را كه در آنباره مىنمايد ، راست و درست
هامش
( 1 ) . چنان كه
( 2 ) . در يك موقعى
( 3 ) . بنابراين وجهى ،