زمخشرى گويد : مىشود حال باشد به معنى ضابحات . يعنى : قسم به اسبان دوندهء نفس نفس زنان .
2 -
فَالْمُورِياتِ قَدْحاً
.
زمخشرى « قدحا » را حال گرفته به معنى قادحات ، طبرسى : تقدير آن را « يقدحن قدحا » فرموده است يعنى : قسم به اسبان آتشافروز .
3 - 5 -
فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعاً فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعاً
.
ضمير « به » در هر دو محل ظاهرا راجع به « عدو » است كه از عاديات فهميده مىشود يعنى : به آن دويدن غبار برانگيختند و در وسط قومى قرار گرفتند بعضى ضمير دوم را به صبح برگردانده است ، لفظ « صبحا » حاكى است كه حمله در وقت صبح بوده است .
از امام صادق عليه السّلام در تفسير برهان نقل شده كه امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه در اول طلوع فجر با اصحاب خود نماز خواند آن گاه بلا فاصله بر كفار حمله برد آنها وقتى متوجه شدند كه زير پاى اسبان اسلام بودند .
6 - 8 -
إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ وَ إِنَّهُ عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ
.
آيه اول جواب قسمهاست ، شهيد مطهرى رحمه اللَّه در ارتباط قسمها با جواب آن ، از بعضى نقل مىكند كه از شأن نزول استفاده كرده و گفتهاند : قسم به اسبان دونده و . . . كه انسان بسيار ناسپاسى است حالا كه پيغمبر آمده به جاى اينكه دعوتش بپذيرند ، مىخواهند به مدينه حمله كنند و پيغمبر را از بين ببرند ( و اللَّه اعلم ) .
ظاهر سياق آيات آنست كه ضمير « انه » در هر دو محل راجع به انسان است يعنى : انسان خود بر اين ناسپاسى گواه است اگر از خودش پرسى فطرتش بر اين ناسپاسى گواه خواهد داد و لو به زبان حاضر نباشد .