سر انگشتان آنها ، همانطور كه در دنيا بودند .
بعيد نيست اشاره به خطوط انگشتان نيز باشد چنان كه در انگشت نگارى معلوم شده : خطوط انگشتان هر انسان مخصوص به خود اوست و يا اشاره به رموز و لطافت و مفاصل انگشتها مىباشد . به نظر مىآيد : اين اشكال همانست كه در سورهء يس آمده :
وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ
/ 78 .
5 و 6 -
بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ
.
سؤال در « يسئل » از باب مسخره است « ايان » سؤال از زمان آينده است امام ظرف مكان و منظور مدت عمر است گويى مدت عمر همچون مكانى است در مقابل انسان كه مىخواهد در آن در اتيان فجور آزاد باشد ، « بل » اعراض از
أَ يَحْسَبُ . . .
است يعنى : گمان نمىكند كه خدا قادر نباشد بلكه تكذيب معاد به علت آنست كه در فجور جلوش باز باشد
يَسْئَلُ أَيَّانَ . . .
بيان
بَلِ الْإِنْسانُ . . .
مىباشد .
ناگفته نماند : انسان گاهى به چيزى يقين مىكند ولى روى علل خود - خواهى و حب شهوات ، به يقين خود تسليم و خاضع نمىشود . چنان كه در بارهء قوم فرعون نسبت به معجزات موسى مىخوانيم :
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا
نمل / 14 ، در اينجا هم هيچ بعدى ندارد كه انسان طاغى به معاد يقين داشته باشد ولى براى آزاد بودن در فجور ، تسليم آن نشود .
7 - 10 -
فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ وَ خَسَفَ الْقَمَرُ وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ
.
آيات در جواب
أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ
است ، مراد از
بَرِقَ الْبَصَرُ
حيرت زده بودن انسان با ديدن قيامت است نظير :
إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ
ابراهيم / 42 ، خسوف قمر رفتن نور آنست ، جمع شمس و قمر گفتهاند در رفتن