نور هر دو است ، و شايد مراد به هم پيوستن آن دو باشد ،
يَقُولُ الْإِنْسانُ . . .
اشاره به لا علاجى انسان است .
11 و 12 -
كَلَّا لا وَزَرَ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
.
ردع است از
أَيْنَ الْمَفَرُّ
نظير اين آيه است آيات :
إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى
علق / 8 ،
وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى
نجم / 42
إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ
انشقاق / 6 .
به نظر مىآيد كه : مستقرّ اسم مكان باشد يعنى قرارگاه فقط در طرف پروردگار تو است اى پيامبر تقديم « الى ربك » مفيد حصر است .
منظور از آن رسيدن به نعمت يا عذاب خدا و يا مراد آنست كه امر آن روز بسته به مشيت اوست نظير
لَهُ الْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
قصص / 88
وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ
انفطار / 19 .
13 -
يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ
.
در اين مضمون آيات بسيارى هست مراد از « ما قدم » اعمالى است كه از پيش فرستاده و از « اخر » آثارى است كه در دنيا باقى گذاشته ، نظير :
إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ
يس / 12 به نظر بعضى : منظور از « ما قدم » اعمال اوّل عمر و از « اخر » اعمالى است كه در آخر عمر انجام داده است ، در بارهء سنت حسنه و سنت سيئه ذيل آيهء فوق از سورهء يس صحبت شد .
14 و 15 -
بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ
.
بصيرة از باب « زيد عدل » است يعنى انسان نسبت به خود يكپارچه بصيرت و بينايى است و شايد منظور « ذو بصيرة » باشد ، واو در « و لو » وصليّه است ، يعنى هر چند كه عذرها آورد ، باز نسبت به خود يكپارچه بصيرت است . از اين معلوم