عتلّ آدم بد خلق و خشن و زنيم آدم نانجيب و بىاصالت و لئيم است
« عن على عليه السّلام هو الذى لا اصل له »
و از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله روايت شده : عتل زنيم هر شكم گنده ، بد خلق ، پر خور ، ستمگر است .
لفظ « بعد ذلك » حاكى است كه قطع نظر از صفات هفتگانهء فوق ، آدمى است بد خلق و بىخانواده و نانجيب كه نبايد در جامعه به آنها توجه كرد ، بلكه بايد طردشان نمود .
14 -
أَنْ كانَ ذا مالٍ وَ بَنِينَ
.
تعليل صفات نهگانهء فوق است يعنى صاحب مال و فرزندان بودن ، او را به طغيان وا داشته تا صاحب اينهمه صفات رذيله شده است اين سخنان با وليد بن مغيره كه از سران مشركان در مكه بود بسيار تطبيق مىشود ، ابن قتيبه شك ندارد كه منظور وليد بن مغيره است .
« ان كان » با لام تعليل و تقدير آن « لان كان » است و فعل آن از مطالب فوق فهميده مىشود يعنى « يفعل كذا و كذا لان كان ذا مال و بنين » .
15 -
إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
.
در مقام تعليل است به « لا تطع » يعنى او از مكذّبين است و آيات ما را افسانه گذشتگان مىداند . و مىگويد : « هذه اساطير الاولين » ، آن گاه در مقام تهديد او فرموده :
16 -
سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ
.
علامت گذارى بر بينى دليل ذلت است ، ظاهر آنست كه در آخرت علامتى بر روى بينى او گذاشته مىشود كه دليل و نشانه ذلت و خوارى او باشد و اگر منظور عذاب دنيا باشد معناى كنايهاى آن منظور است .