و مغرب بهرهمند است و گرنه اين خطاب صحيح نخواهد بود .
19 - 21 -
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ فَبِأَيِّ آلاءِ . . .
.
نظير اين دو آيه در سورهء فرقان / 53 و سورهء ناظر / 12 گذشت يكى از دو دريا ، اقيانوسها و درياهاى روى زمين است كه سه قسمت زمين را احاطه كردهاند ، ديگرى آبهاى شيرين اعماق زمين و رودخانههاست ، آبهاى اعماق زمين واقعا درياها هستند اگر به نظر آوريد سالانه به وسيلهء چشمهها ، چاههاى عميق و غيره چقدر آب از شكم زمين بيرون ريخته مىشود در شگفت خواهيد بود .
جدارههاى اعماق زمين و ارتفاع بستر رودخانهها مانع از آنست كه آب دريا آبهاى ديگر را شور و تلخ كند ، و يا آبهاى شيرين در اثر بسيار ريختن ، شورى و تلخى آنها را رقيق كنند و از صلاحيت براندازند .
على هذا منظور از « برزخ » جدارههاى زمين و ارتفاع بستر رودخانههاست و اللَّه العالم ، اثر اين مطلب در مسئلهء حيات و موجودات زنده از قبيل حيوان و گياه كاملا روشن و معلوم است ،
فَبِأَيِّ آلاءِ . . .
نشان مىدهد كه جن نيز از اين جريان منتفع است و گرنه خطاب
رَبِّكُما - تُكَذِّبانِ
صحيح نخواهد بود . « مرج » به معنى آميختن و فرستادن هر دو آمده است ، منظور از « البحرين » جنس بحر مىباشد .
22 و 23 -
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ فَبِأَيِّ آلاءِ . . .
لفظ « منهما » لازم نگرفته كه از هر دو دريا مرواريد و مرجان صيد شود و اگر از يكى هم صيد شود باز « منهما » صحيح است در تفسير جلالين گويد : « منهما » به معنى مجموع است و با يكى هم صادق مىشود : « من مجموعهما الصادق باحدهما و هو الملح » در مجمع البيان از زجاج نقل شده : « فاذا خرج من احدهما