عذاب آخرت را نيز در پى خواهند داشت ، روزى كه جز « ويل » چيزى به آنها نخواهد رسيد ، ميتوان از لفظ « كفروا » فهميد كه مراد از « الذين ظلموا » در آيه قبل كافران هستند .
نكتهها
غرض از خلقت انسان :
در رابطه با آيه
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
در ذيل آيه
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ . . .
هود / 7 به تفضيل سخن گفتهايم ، براى تكميل آن نكاتى را در اينجا يادآور مىشويم :
1 - « ليعبدون » نشان مىدهد كه غرض از خلقت بشر . عبادت كردن بشر است نه معبود شدن خدا ، و گرنه مىفرمود : « الا لاعبد » يا « لاكون لهم معبودا » و آن نقص خدا را مىرسانيد زيرا تا معبود نشده فاقد آن كمال خواهد بود ، اما « ليعبدون » راجع به عبادت كردن بشر و رسيدن بشر به كمال مطلوب است . « الا » نشانگر انحصار مىباشد .
2 - لام در « ليعبدون » براى غرض است ، فعل بايد بالاخره غرضى داشته باشد و گرنه عبث و سفهى خواهد بود آن غرض سبب كمال صاحب غرض خواهد بود ، و چون در خدا نقصانى نيست ، پس آن كمال راجع به فاعل نيست ، بلكه راجع به فعل خدا و عايد بر انسان است .
به عبارت ديگر : غرض از خلقت انسان عبادت است و آن كمالى است عايد بر انسان كه نتيجهاش رحمت و مغفرت و سعادت دائمى است .
ناگفته نماند : در اينجا فعل خدا تابع غرض خارجى نيست ، بلكه غرض خارجى از فعل خدا به وجود مىآيد ، غرض خدا از اين خلقت ذات خداست ، زيرا كه خدا كمال مطلق است و مقتضاى كمال مطلق ، خلقت مىباشد .