منكران ، سوره به پايان رسيده است .
47 -
وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ
.
اين آيه و دو آيه بعدى از يك انسجام كلّى و ارتباط كامل حكايت دارد ، آسمان با آن گستردگى با زمين و زمين با آسمان و همه چيز با همه چيز در هماهنگى عالى به سير خود ادامه مىدهند ، آرى
ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ
و آن حكايت ، از علم و قدرت كامل خدا دارد .
سماء شامل است به هر آنچه در بالاى زمين است ، از آفتاب و ماه و ستارگان و كهكشانها و سحابىها و ذراتى كه ميان آنها را پر كرده است ، گويند : فضا خالى نيست بلكه پر از چيزهاست « 1 » « بنينا » به همه شامل است .
ظاهرا موسع به معنى ذو سعه و قدرتمند و نكره آمدن « ايد » براى بيان عظمت آنست ، يعنى : ما آسمان را با قدرت عظيمى كه داريم بنا نهادهايم ، ما تواناييم .
دربارهء « ايد » و نيز نظريّهء « جهان در حال انبساط » كه از « موسعون » فهميده مىشود ، مطلبى داريم كه در قاموس قرآن « ايد » گفتهايم .
48 -
وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ
.
منظور از گستردن زمين آماده كردن آن براى زندگى است كه در بسيارى از آيات مطرح است جمله
فَنِعْمَ الْماهِدُونَ
اشاره به اهميت مطلب است ، عظمت اين سخن مانند آيه سابق « يدرك و لا يوصف » است ، وعدهء آخرت از جانب اين خداى دانا و تواناست .
هامش
( 1 ) دانشمندان گويند : فضا خالى نيست و در هر متر مكعب از فضا اين چيزها وجود دارد : الكترون آزاد بيست ميليون ، اتم هيدروژن بيست ميليون ، دانهء نور چهار صد هزار ، اتم سديم پنج عدد ، اتم پتاسيم و غيره يك عدد ( از كتاب پاسخ و پرسش ) .
و نيز مىگويند : شصت چهار هزار نوع اشعه در جهان رفت و آمد مىكنند و هر يك در موجودات زنده يك نوع اثر دارند .