بر نمىگردند و كشته مىشوند ( با آن قدرتى كه در قريش سراغ داشتند ) ، اين گمان سبب عدم خروج شما شد ، وانگهى اين گمان را شيطان در قلب شما مزين كرد لذا تخلّف كرديد ( و گفتيد : ديگر كسى نخواهد بود تا ما را زير سؤال ببرد ) .
وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً
.
ولى اين گمان كه خدا و رسولش و مؤمنان را يارى نمىكند و سلامت بر نمىگردند گمان بدى بود ، به نظر مىآيد « كنتم » منسلخ از زمان است يعنى :
هلاك افتاده شديد .
13 -
وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً
.
عاقبت كار آنهاست و بيان مىكند كه عدم اطاعت پيامبر حاكى از كفر به خدا و به پيامبر است ، سعير به معنى آتش افروخته مىباشد .
14 -
وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً
.
بيان تعليلى است براى آيهء قبل ، كه خدا به هر كار قادر است آمدن « يغفر . . . » و وصف غفور رحيم ، براى آنست كه : در عين حال رحمت خدا بر غضبش سبقت دارد و اشاره به توبه و رجوع الى اللَّه است .
15 -
سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلامَ اللَّهِ
.
منظور از
كَلامَ اللَّهِ
آنست كه خدا به حضرت رسول وعده كرد : شما بعد از صلح حديبيه ، خيبر را فتح خواهيد نمود ، غنائم خيبر فقط مخصوص كسانى است كه در حديبيه شركت كردهاند ، چنان كه خواهد آمد .
مراد از آيه آنست كه : شما وقتى كه خواستيد به « خيبر » برويد مخلفون خواهند گفت : بگذاريد ما هم بيائيم ولى مىخواهند سخن خدا را عوض كنند .