11 -
سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا
.
منظور از اعراب قبائل اطراف مدينه است كه گفته شد ، چون رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله از جنگ برمىگشتند معذورين به محضر آن حضرت آمده طلب استغفار مىكردند حضرت براى آنها استغفار مىكرد و مىفرمود : حقيقت امر شما پيش خداست ، آنها هم بنا بود بيايند و بگويند : گرفتارى مالى و خانوادگى مانع آمدن ما شد پس از براى ما مغفرت بخواه .
يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
.
يعنى : دروغ مىگويند ، گرفتارى مالى و خانوادگى نداشتهاند .
قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِكُمْ نَفْعاً
.
اين جواب تفصيلى آنهاست يعنى : شما مىخواهيد با اين عذر تراشى به جنگ نيائيد و كشته نشويد ، ولى خدا پيوسته بر شما مسلط و محيط است ، هر وقت خواست به شما ضرر مىرساند ، خواه به جنگ بيائيد يا نيائيد .
على هذا : تخلّف از جنگ براى شما نفعى ندارد زيرا خدا در خانهتان نيز مىتواند شما را گرفتار كند و نيز تخلّف نمىتواند ضرر را از شما دفع كند زيرا دفع ضرر در دست خداست ، به عبارتى ديگر ، تمسك به اسباب ظاهرى در صورتى مفيد است كه بر خلاف مشيت خدا نباشد .
بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً
.
راجع به تكذيب « شغلتنا » و اشاره به دروغگويى آنهاست .
12 -
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً وَ زُيِّنَ ذلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ
.
بيان است براى
بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً
يعنى : اشتغال به اموال و اولاد شما را مانع از آمدن نشد بلكه پنداشتيد كه پيامبر و مؤمنان هرگز