معاد آنست كه اين نظام از بين برود و نظام ديگرى در جاى آن قرار گيرد خدايى كه از آفرينش اول ناتوان نشده از آفرينش دوم ناتوان نخواهد بود
وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
روم / 27 .
انسان نيز جزئى از آفريدههاست ، خلقت اولى او دليل امكان خلقت دوم است ، على الظاهر مناسب بود كه بفرمايد : خدايى كه از خلقت انسان عاجز نشده مىتواند او را زنده كند ، ولى طرح خلقت آسمانها و زمين شايد به علت مقدمه بودن آنها براى خلقت انسان است ، و يا نظر به اولويت است ، نظير
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ
فاطر / 57 .
34 -
وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَ رَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
.
تأكيد و توضيح آيه قبلى است ، دربارهء « يعرض » و معناى آن در آيه 20 سخن گفته شد ، معنى آيه واضح است .
35 -
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ . . .
تفريع است بر انكار معاد ، يعنى : صبر كن بر انكار آنها چنان كه پيامبران اولوا العزم بر انكار معاد و عناد مشركان صبر كردند و عذاب آنها را به عجله مخواه كه بالاخره خواهد رسيد وانگهى شايد توبه كنند .
كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ
اشاره است به بىاهميت بودن اين زندگى در مقابل آخرت ، گذشته هر قدر طولانى باشد در نظر انسان كم مىآيد ، اما آنها با ديدن عذاب آخرت و دوام آن احساس خواهند كرد كه در دنيا جز ساعتى ( مقدار كمى از زمان ) توقف نكردهاند ظاهرا در اينجا ، برزخ مطرح نشده است .
طبرسى رحمه اللَّه برزخ را نيز داخل دانسته و فرموده است : گذشته به حكم « كان لم يكن » است هر چند كه طولانى باشد ولى چون آيه راجع به كم