خطاب است به مسلمين ، يا به رسول خدا و مسلمين هر دو ، چنان كه « لكم » در صدر آيه خطاب به همه است و چون مراد از « شرع لكم » ، همان بر پا داشتن و عمل كردن به دين است ، لذا در اينجا « شرع لكم » را با
أَنْ أَقِيمُوا . . .
تفسير كرده است « 1 » .
اقامه دين عبارت است از عمل به آن و حفظ و دعوت به سوى آن . الف و لام « الدين » براى عهد است يعنى اين دين مشروع ، منظور از تفرق در
لا تَتَفَرَّقُوا
ظاهرا آنست كه به بعضى ايمان بياوريم و به بعضى ايمان نياوريم مانند يهود و نصارى ، مصداق عدم تفرق ، قبول كردن همه آنهاست چنان كه در آيه 14 خواهد آمد :
وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ
.
و نظير :
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ ما أُوتِيَ مُوسى وَ عِيسى وَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ
آل عمران / 84 .
در الميزان فرموده : همه شريعتهايى كه از جانب خدا نازل شدهاند واجب است اقامه آنها و عدم تفرق در آنها ، اما احكام سماويه كه در همه آنها مشترك است اقامه آن روشن است ، امّا احكامى كه در شريعت قبلى بوده و در شريعت بعدى نسخ شده است ، اقامه آنها ايمان آوردن به آنهاست ، زيرا از لحاظ عمل ، ديگر زمان آنها گذشته است اهل آن زمان هم بايد ايمان بياورند و هم عمل كنند ، اما اهل شريعت بعدى فقط با ايمان آوردن آن را اقامه مىكنند .
كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ
يعنى : با آنكه دين تو دين پيامبران گذشته است ، مشركان را قبول آن
هامش
( 1 ) با عنايتى مىشود گفت :أَقِيمُوا . . .خطاب است به همهء انسانها در همهء ازمان .