كائنات و وجود او از خدا خبر مىدهند ، على هذا انسان از اين دو راه خدا را مىشناسد ، هر چند كه به زبان اقرار ننمايد .
در اين صورت شهيد به معنى « مشهود » است يعنى آيا در عملى شدن اين وعده كافى نيست كه خدا بر همه چيز مشهود است ؟ و همه چيز مانند آينه خدا را نشان مىدهند و او را مىبينند ؟ على هذا اين آيه در رابطه با مسئله توحيد است كه در تمام اين سوره مطرح مىباشد .
در آخر ناگفته نماند در بعضى از روايات ، « آياتنا » به علائم ظهور حضرت مهدى صلوات اللَّه عليه و على آبائه و « انّه » به خود آن حضرت تفسير شده است
« عن ابى عبد اللَّه عليه السّلام في قول اللَّه عز و جل سنريهم آياتنا في الافاق . . . قال خسف و مسخ و قذف قال قلت : حتى يتبين لهم قال دع ذاك قيام القائم عليه السّلام » ( تفسير برهان ) .
54 -
أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ
.
صدر آيه حاكى از آنست كه با همهء اين دلائل ، اميدى به ايمان مشركان نيست زيرا كه از ديدار ثواب و عقاب خدا در شكّند ، يقين به آخرت ندارند ، على هذا به دين تو تسليم نخواهند شد ولى باكى از عدم ايمان آنها نيست زيرا كه خدا بر آنها محيط است و به حسابشان خواهد رسيد ، نظير
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ وَ اللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ
بروج / 20 و اللَّه اعلم .
روز سه شنبه بيست و چهارم ربيع الاوّل هزار چهار صد و پنج ( 1405 ) هجرى مطابق 27 / 9 / 1363 تفسير سورهء حم سجده به پايان رسيد .
و الحمد للَّه و هو خير ختام