115 نظير آيهء مورد تفسير است آيهء :
وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ
دخان / 39 .
ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا . . .
يعنى آنها گمان مىكنند كه خلقت آسمان و زمين بىهدف است در آيهء ديگرى مىخوانيم كه خلقت آسمانها و زمين هدفش آنست كه انسان به مقام احسن العمل برسند و اگر براى پاداش احسن العمل روز قيامت نباشد خلقت آسمانها و انسان باطل خواهد بود ، آيهء هفتم از سورهء هود چنين است :
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ
.
28 -
أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ
.
ما قبل
أَمْ نَجْعَلُ . . .
محذوف است و از آيهء سابق فهميده مىشود يعنى « أ خلقنا السماء و الارض باطلا ام نجعل الذين آمنوا . . . » اين آيه استدلال است براى معاد از راه عدالت خداوند چنان كه در آخر سورهء حجر گذشت . تقدير آن چنين است :
زندگى دنيا طورى است كه نيكوكار و بدكار در آن مشتركند ، هر كس تلاش بيشتر كند و اسباب طبيعى موافق تلاش او باشد به آرزوى خويش مىرسد نيكوكار باشد يا بدكار پس از اين جهت در دنيا فرقى ندارند .
اگر جهان آخرت نباشد كه نيكوكاران به پاداش خود برسند نيكوكاران با بدكاران يكى خواهند بود و اين بر خلاف عدالت است كه خداوند فرمان نيكو - كارى و اعمال خوب بدهد و آن گاه نيكوكاران را با بدكاران يكسان حساب كند و چيزى در مقابل عمل به آنها ندهد .