أَ وَ لَمْ نُمَكِّنْ . . .
جواب اعتذار آنهاست « نمكن » شايد به معنى جعل باشد يعنى : « او لم نجعل حرما آمنا » نظير :
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً
عنكبوت / 67 ، و شايد « حرما » منصوب به نزع خافض باشد يعنى : « او لم نمكن لهم في حرم ذا امن » بهر حال ، جواب آنست كه آيا ما آنها را در حرم امن قرار ندادهايم كه محصولات هر چيز به طرف آن جلب و جمع مىشود ، همانطور كه آن را به وجود آوردهايم حفظ مىكنيم پس چه باكى از عرب دارند ؟
رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا
مفعول مطلق يا حال است از ثمرات ، مراد از « كل شىء » كثرت است نه عموم اشياء نسبت « امن » به حرم از باب مجاز است
وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ
استدراك است يعنى لكن بيشترشان فكر ميكنند آنچه آنها را از ربودن عرب حفظ مىكند شرك آنهاست ( از الميزان ) .
58 -
وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَ كُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ
.
در الميزان فرموده : اين آيه جواب دومى است از
وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا
يعنى مجرد عدم ربودن عرب ، ضامن بقاء شما در اين شهر و در اين تنعم نيست زيرا بسيارى از قريهها كه در زندگى تجاوز كردند هلاكشان كرديم در اين صورت اگر شما در اثر شرك از تخطف و ربوده شدن در امان بمانيد ، از عذاب و هلاك كردن ما در امان نخواهيد ماند .
« معيشتها » منصوب به نزع خافض است يعنى « بطرت و طغت فى معيشتها » اهل آنها در زندگى از حد عدالت تجاوز كردند ،
فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ
اشاره است كه شما ديار مخروبهء آنها را مىبينيد ، اهل مكه ديار عاد ، ثمود ، لوط را در مسافرتهاى يمن و شام مىديدند
وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ
صافات / 137 .
« الا قليلا » اگر حال باشد از « مساكنهم » مراد آنست كه فقط كمى از