« قال اتّصال التدبير و تمام الصنع » .
منظور از
لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ . . .
استقلال هر يك در آفريدهء خود است .
جملهء
وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
دليل ديگرى بر يكى بودن خدا است به نظر مىآيد منظور از برترى جستن يكى بر ديگرى آن باشد كه هر يك بخواهد چيزى را بيافريند كه آن ديگرى قصد آفريدن آن را ندارد ، همچنين در اداره كردن موجودات ، در اين صورت ورود دو اراده بر يك چيز مستلزم دو ايجاد است و چون يك چيز نمىتواند دو دفعه ايجاد شود ، نتيجه آن مىشود كه اصلا موجود نشود ، على هذا اين قسمت از آيه نظير
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
است كه در سورهء انبياء / 22 مشروحا گذشت . و به آنجا رجوع شود و بايد بدانيم كه قرآن مجيد دربارهء وجود خدا و صفات او و مسألهء قيامت و امثال آن فقط بدلائل حسى و علمى اكتفاء نكرده بلكه دلائل فلسفى و عقل را نيز در نظر دارد چنان كه از اين آيه و آيات ديگر روشن مىشود .
آن وقت پس از معلوم شدن يكى بودن خدا فرموده است :
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ
آرى پاك و منزه است خدا از اتّخاذ ولد و شريك كه مشركان توصيف مىكنند .
92 -
عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ
جملهء اول استدلال است بر يكى بودن خدا از راه شهادت خدا ، يعنى خدايى كه داناى غيب و نهان است همه چيز را مىداند شهادت مىدهد كه خدايى جز او نيست اگر جز او خدايى بود حتما از وجود او خبر مىداد نظير
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
آل عمران / 18 على هذا
فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ
لفظ
عالِمِ الْغَيْبِ
وصف اللَّه در آيهء فوق است .