125 -
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ
.
يعنى : پس از آنكه ، اين حقائق روشن شد ، در دعوت به سوى حق ، راههاى مناسب را انتخاب كن ، منظور از حكمت ، بيان مصالح و استدلال و برهان است نسبت به كسانى كه اهل استدلال و منطق هستند ، غرض از موعظه ، تذكير و بيدارى و تحريك عقيده و حسن دينى است ، نسبت به كسانى كه ايمان دارند ولى غافل مىباشند ، منظور از جدال حسن ، نقض كلام خصم و مقابله به مثل است ، به شرط آنكه از طريق خوب و حسن نيت باشد ، چون مردم به اين سه قسمت تقسيم مىشوند لذا مناسب است بعضى را موعظه كرد و بر بعضى استدلال نمود و با بعضى مجادله كرد ، شايد اين سه راه مطابق باشد با فن برهان و خطابه و جدل كه در علم منطق آمده است .
جمله :
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ . . .
براى آنست كه : خدا مىداند كه كدام با برهان قانع مىشوند و كدام با موعظه و كدام با جدل . يعنى : خدا به حال گمراهان و هدايت شوندگان آگاه است لذا به تو امر مىكند كه اين راه را در پيش بگيرى ، تبليغ كننده ممكن است نسبت به طرف ، يك طريق ياد و طريق و يا هر سه را در نظر بگيرد .
حكمت همهاش خوب است و يك بعد دارد ، ولى موعظه و جدل ، به خوب و بد تقسيم مىشوند لذا قيد « حسنة و احسن » در هر دو ملحوظ شده است .
126 -
وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ
اين آيه يك حكم كلّى است در زمينه انتقام گرفتن و حتى تقاص كردن را