بود ، اينها گرچه بيشتر به دست بشر ساخته شدهاند ولى بالاخره آيت توحيد هستند ، آن گاه فرموده :
وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ
الميزان فرموده : غائب آمدن « يهتدون » شاهد براى احتراز از تكرار آن است كه در آيهء قبلى نيز گذشت ، راه يافتن و تشخيص جهات يكى از منافع نجوم است كه در آيهء ديگر چنين آمده است :
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ
انعام / 97 « 1 » .
17 -
أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ
اين آيه نتيجهگيرى از آيات سابق است يعنى خدايى كه اينهمه چيزها آفريده و مىآفريند آيا با معبودهاى باطل كه چيزى نمىآفرينند و اجسام مردهاى بيش نيستند يكسان است ؟ ! ! « لا يخلقون شيئا و هم يخلقون و لا يملكون لانفسهم نفعا و لا ضرا و لا موتا و لا حياة و لا نشورا » لفظ « يخلق » دلالت بر ادامهء خلقت دارد ، ناگفته : نماند ادامهء خلقت حكايت از تدبير خلقت و حفظ آثار خلقت دارد على هذا آيه ، از دلائل توحيد و تدبير خداست كه مشركان آن را قبول نداشتند ، اين آيه با دو آيهء بعدى در زمينهء خلقت و رحمت و علم ، همه از دلائل توحيد هستند .
18 -
وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
اين آيه در تكميل مطلب آيات گذشته است و نشان مىدهد كه نعمتهاى خدا خارج از حد شمارش است و در عين حال دليلى از دلائل توحيد است . همه جهان بهم مرتبط و از نعمتهاى خدا و خارج از حد احصاء است . جمله :
إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
تعليل عدم شمارش نعمتهاى خداست ، غفران در اصل به معنى
هامش
( 1 ) در روايات ، علامات به امامان و نجم به رسول خدا ( ص ) تفسير شده است .
در مجمع البيان آمده :
« قال ابو عبد اللَّه ( ع ) و نحن العلامات و النجم رسول اللَّه و قال ( ص ) : ان اللَّه جعل النجوم امانا لاهل السماء و جعل اهل بيتى امانا لاهل الارض » .