كه سران آنها مىدانستند بتها نمىتوانند شريك خدا باشند بلكه نسبت به مردم حيله مىكردند تا بتپرستى باشد و آنها به اغراض خود برسند چنان كه آمده روز قيامت مستضعفين بمستكبرين خواهند گفت :
بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً
سبأ / 32 .
به حكم
وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ
نحل / 24 شيطان مكرشان را در نظرشان خوب جلوه داده بود و چون همه اينها در اثر آن بود كه خدا نعمت هدايت را از آنها سلب كرده بود لذا فرموده :
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ
مىدانيم كه اضلال خدا در اثر اعمال ناشايست خودشان بوده است
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ
.
34 -
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ
.
منظور از عذاب دنيا پيشامدهاى ناگوار و استيصال است ، عذاب آخرت سختتر و دائمى است و شفاعت كننده و مدافعى نخواهند داشت جمله
وَ ما لَهُمْ . . .
ظاهرا راجع به دنيا و آخرت هر دو است .
35 -
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ
.
صدر آيه مآل كار هدايت شدگان و
يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ
است دربارهء انهار بهشتى در سورهء بقره / 25 سخن گفته شد و در سوره محمّد خواهد آمد ، منظور از « اكلها » همه ماكولات بهشت است ، مراد از ظل شايد عيش و زندگى باشد نه سايه .
راغب اصفهانى و ديگران گفتهاند از عزت و رفاه با ظلّ تعبير مىآورند