عَلِيمٌ حَكِيمٌ
.
ادامهء وعدهء سابق است يعنى : تا خشم شديد قلوب آنها را ببرد ، آن خشمى كه به جنگ با مسلمانان وادار و تشويقشان مىكند ، جملهء
وَ يَتُوبُ اللَّهُ . . .
استثناء است يعنى : اگر بخواهند برگردند راه خلاصى باقى است و خدا از روى علم و حكمت چنين مقرر كرده است .
16 -
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
.
اين آيه تعليل دوم فرمان قتال است يعنى شما مؤمنان همين طور رها نمىشويد بلكه بايد قتال پيش آيد تا معلوم شود كدام كسان حاضر بجنگند و جز خدا و رسول و مؤمنان محرم اسرار نگرفتهاند ، با آنكه خدا از كارهايتان آگاه است ولى بايد امتحان شويد ، در امتحان معلوم مىشود كه عدهاى اهل جهاد نيستند و به جاى خدا و رسول و مؤمنان ، كفار را محرم اسرار و بطانة قرار دادهاند .
منظور از « يعلم » اظهار است
وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ
يعنى : هنوز آشكار نكرده خدا ، و يا علم ازلى او با معلوم مطابقت نيافته است .