اللَّهُ مِنْها وَ ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً
.
جملهء
قَدِ افْتَرَيْنا
تعليل كراهت در آيهء گذشته است ، يعنى برگشتن به دين شما را ناپسند مىداريم زيرا در آن صورت به خدا دروغ بسته و براى او شريك قرار دادهايم ،
وَ ما يَكُونُ . . .
تأكيد عدم عود است ، يعنى : هرگز به دين شما برنمىگرديم و چون اين كلام لازمهاش آنست كه : حتى اگر خدا هم بخواهد ، لذا مشيت خدا را استثناء نموده كه
إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا
يعنى : چون انسان جايز الحظاست ممكن است گناهى بكند و در نتيجه سلب توفيق شده خدا او را از دين حق برگرداند « 1 » .
زيرا كه خدا به هر چيز داناست ممكن است در علم او باشد كه ما سلب توفيق شده بدين شما برگرديم ، بدين جهت به خدا توكل كرده كه سلب توفيق نشود :
عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ
.
پس از توكل به خدا و ايستادن در مقابل پيشنهاد تبعيد و برگشتن به دين آنها رو به خدا آورده و تقاضاى داورى به حق مىكند كه مؤمنان و كافران به پاداش و كيفر خود برسند ، ناگفته نماند : « عدنا - نجانا » در صدر آيه شايد راجع به پيروان شعيب باشد كه به مناسبت اكثريت حكم به عموم شده است و يا مراد همرنگى جامعه است كه پيش از بعثت شعيب در آن حكمفرما بود و اللَّه العالم .
90 -
وَ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ
.
چون شعيب در مقابل مستكبران ايستاد و آنها را محكوم كرد ، از او
هامش
( 1 )فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْصف / 5