علت است براى
فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً
مراد از « عملهم » عمل و كارى است كه از اعتقاد قلبى سرچشمه مىگيرد و عقيده را در خارج مجسم مىكند ، « ذلك » به نظرم اشاره است به علم فطرى انسان . يعنى : همانطورى كه مىدانند براى هر امت عملش و مقدساتش را مزين و محترم كردهايم ، سپس همه بازگشتش به سوى خدا است و خدا از اعمالشان به آنها خبر خواهد داد ، در اينجا چند مطلب هست . اول اينكه : اين علت از مطلب آيهء قبل اعم است و مىشود از آن استفادهء بيشتر كرد نه اينكه فقط منحصر به فحش باشد . دوم اينكه : تزيين اعمال خوب از جانب خداست مثل :
حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ
حجرات / 7 ولى تزيين اعمال بد در نظر انسان از شيطان است چنان كه آمده :
وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ
نمل / 24 ولى در آيه
كَذلِكَ زَيَّنَّا . . .
و در آيه :
إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ
نمل / 4 .
نسبت تزيين به خدا داده شده با آنكه مىدانيم :
إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ
اعراف / 28 .
جواب آن است كه : چون قدرت و مهلت شيطان از جانب خداست تزيين شيطان با واسطه به خدا مىرسد گر چه قبحش فقط براى شيطان بوده و او گناهكار است كه از قدرت خدا سوء استفاده مىكند ، سوم : نتيجه آيه آن است كه بايد در بيدار كردن مردم با سلاح عقل و منطق پيش آمد .
109 -
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ
.
معلوم مىشود كه مشركان به قرآن اكتفاء نكرده و گفتهاند معجزهاى مانند عصاى موسى ، شفا دادن عيسى و ناقهء صالح بياور و سوگند اكيد ياد كردهاند كه در آن صورت ايمان خواهند آورد چنان كه در شأن نزول آمده است
إِنَّمَا الْآياتُ . . .