و بقاء آنها ، تأثير كامل دارد .
خلقت آسمانها و زمين داراى نظامى عجيب و اسرارى بىشمار است ، پى در پى بودن شب و روز و مقدار آن دو ، چنان دقيق تنظيم شده كه در غير آن صورت بوجود آمدن حيات و ادامهء آن غير ممكن بود چنان كه ذيل آيه 164 بقره توضيح داده شده است ، در نور دائم و ظلمت دائم ، زندگى امكان پذير نبود چنان كه فرموده :
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَ فَلا تَسْمَعُونَ قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ
قصص / 71 - 72 جملهء
لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ
حاكى است كه بايد در درك اين حقائق عقلها را به كار انداخت تا هم خدا و هم يگانگى خدا و هم هدفدار بودن خلقت را از آنها فهميد .
191 -
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا
خردمندان پس از آنكه در بررسى آسمانها و زمين بتوحيد رسيدند ، بدون چيز ديگر راه مىيابند يكى اينكه خدا را در هر حال ، ايستاده ، نشسته و خوابيده ياد مىكنند زيرا مخلوق او مىباشند و همه جا با آثار توحيد مواجه هستند « 1 » ( البته در اينجا تلقين انبياء بفهم انسان دربارهء ذكر خدا كمك مىكند و گرنه ممكن بود توحيد را بفهمد و خدا را چنان كه بايد ياد نكند ) دوم اينكه : با تفكر در آفرينش آسمانها و زمين مىدانند كه اينها بىهدف و باطل آفريده نشدهاند لذا به زبان يا در ضمير خود مىگويند :
رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا
چون نظم و حساب ،
هامش
( 1 ) ظهور قياما و قعودا و على جنوبهم ، ياد كردن خدا در هر حال است ، ائمهء اطهار صلوات اللَّه عليهم از آيه به كيفيت نماز استدلال فرمودهاند ، در كافى از امام باقر ( ع ) نقل شده : شخص صحيح نماز مىخواند ايستاده و نشسته ( مراد از نشسته شايد حال تشهد و سجده باشد ) مريض نشسته نماز مىخواند و آنكه حالش بدتر است خوابيده مىخواند .