كتاب ، اين آيات خردمندان را به عوامل طبيعت حواله داده و مىگويد : در آفرينش آسمانها و زمين و در پى در پى بودن شب و روز ، نشانههايى است كه خردمندان مىتوانند در آنها دقت كنند و خدا را بشناسند و او را بندگى كنند و آنچه قرآن و پيامبران به آن دعوت كردهاند از زبان طبيعت بشنوند ، به عبارت ديگر : ارشاد پيامبران مبتنى بر حقائقى است كه تفكر در خلقت آنها را تأييد مىكند .
وانگهى حتما اين آيات توصيهء دعائى است كه مؤمنان با آن خدا را بخوانند و با زمزمهء آن ، فكر و انديشه خويش را بپرواز در آورند ، نسبت خويش را با جهان و جهان آفرين بسنجند .
از على عليه السّلام نقل شده كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله چون در شب از خواب بر مىخاست ، مسواك مىكرد ، سپس به آسمان نظر افكنده آيات
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
تا
فَقِنا عَذابَ النَّارِ
مىخواند ، مشهور است چون اين آيات نازل گرديد حضرت فرمود : واى بر كسى كه اين آيات را ميان دو فكّش بجود و بمعانى آنها توجه ننمايد « 1 » و از امامان اهل بيت صلوات اللَّه عليهم نقل شده كه امر به خواندن اين آيات فرمودهاند در وقت برخاستن به نماز شب و وقت خوابيدن بعد از نماز صبح . ( نقل از مجمع البيان ) ناگفته نماند : آنچه در اين آيات گفته شده مطابق فطرت است و از عوامل طبيعى درك مىشود ولى تلقين خدا و پيامبر در ياد آوردن آنها لازم است و گرنه ، انسان مشكل متوجه مىشود .
190 -
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ
اين آيه نظير آيه 164 از سورهء بقره است . آخر آن
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
است ، خلقت زمين شامل موجودات روى زمين نيز هست ، بقرينهء
وَ اخْتِلافِ . . .
زيرا خلقت زمين توأم با توالى شب و روز ، در بوجود آمدن موجودات روى زمين
هامش
( 1 ) ويل لمن لاكها بين فكيه و لم يتأمل ما فيها .