هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ
.
اينها با اين عمل بكفر نزديكتر شدند ، ظاهرا منظورشان از برگشتن آن بود كه اسلام شكست خورده و ريشه كن گردد ، خدا به اين فكر كه مخفى مىداشتند آگاه است .
168 -
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا
.
اين سمپاشى منافقان بعد از واقعهء « احد » بود ، مراد از « اخوانهم » برادران نسبى منافقان است كه مؤمن بودند و يا منظور ، خويشى و هم قبيله بودن است مثل :
وَ إِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً
-
إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ
در جواب اين اشكال كه مىگفتند :
اگر سخن ما را قبول مىكردند مقتول نمىشدند ، آمده :
قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
يعنى : اگر مىتوانيد با اين وسيله جلو مرگ را بگيريد از مردن خود نيز جلوگيرى كنيد با آنكه مرگ شما بالاخره خواهد آمد .
169 -
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
.
اين آيه جواب دومى است به سخن منافقان كه شهدا را نمىشود مرده دانست ، خطاب در « لا تحسبن » به رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله است كه منافقان لياقت آن خطاب را ندارند . يعنى آنها كه در راه خدا كشته شدند ضرر و زيانى نديدند كه منافقان بگويند :
لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا
بلكه آنها به مقامى بس ارجمند رسيدند ، آنها زندهها هستند ، و در جوار خدا كه در رضاى او كشته شدهاند روزى داده مىشوند اين آيات و آيات بعدى به حيات برزخى دلالت صريح دارند كه در سورهء بقره ذيل آيهء 154
بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ
مشروحا گفته شده ، در اينجا نيز در « نكتهها » توضيحى خواهيم داد .
170 -
فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا