166 -
وَ ما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ
« 1 » اين اذن در مرحلهء دوم و در اثر خطاى آنها بوده نظير
ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
توبه / 127 ولى باز چند فايده داشت يكى اينكه : خدا بدان وسيله مؤمنان و اهل استقامت را آشكار نموده و شناساند ، « ليعلم » به معنى آشكار كردن است .
167 -
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا
فائده دوم : شناساندن منافقان بود ، نقل است وقتى كه عبد اللَّه بن ابى با سيصد نفر از اثناى راه به مدينه باز گشت عبد اللَّه بن عمر و انصارى به آنها گفت : بيائيد در راه خدا جهاد كنيد و از خدا بترسيد و پيامبرتان را تنها نگذاريد ، يا لا اقل از حرم و وطن خود دفاع كنيد كه دشمن در كنار شهر شما اردو زده است ، گفتند
لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
: اين عمل خودكشى و رفتن به قتلگاه است ، گويا منظورشان آن بود كه اين بيرون شدن را جنگ رفتن نمىدانيم بلكه خودكشى است ، گويند : عبد اللَّه بن ابى گفت : او ( رسول خدا ) رأى مرا كه عقيده داشتم در مدينه بمانم نپذيرفت و رأى بچهها را پسنديد .
ناگفته نماند : اين جريان پيش از وقوع جنگ بود حال آنكه : آيهء شريفه شناخته شدن منافقان را از نتائج شكست مىداند ، به نظر مىآيد : منظور از
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا
آنها هستند كه در ميان مسلمانان بودند و مراد از
وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا
عبد اللَّه و ياران او مىباشند كه به مدينه برگشتند و يا در آيات ، همهء واقعه يك چيز حساب شده كه قبل از وقوع ، شكست را نيز شامل است .
هامش
( 1 ) « و ليعلم » عطف است به محذوفى ، تقدير آن تقريبا چنين است : ليعلمكم ربط الاسباب و ليعلم المؤمنين تا خدا ربط علل و اسباب به شما ياد دهد و بدانيد كه عصيان و خالى گذاشتن سنگر سبب شكست است اين كار خواه از مؤمن باشد يا از كافر .