153 -
إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ
« تصعدون » بقرينهء جملهء بعدى به معنى فرار كردن است يعنى ياد كنيد وقتى كه فرار مىكرديد و به كسى توجه نمىكرديد ، پيامبر در آخرين قسمت فرار كنندگان ( يا در آخرين دسته كه مقاومت مىكردند ) شما را به طرف خود مىخواند .
نقل است كه آن حضرت فرياد مىكشيد
« ارجعوا الى عباد اللَّه ارجعوا الى انا رسول اللَّه »
ظاهرا اين فرار بدون توجه به ديگرى ، آن گاه بود كه از پشت سر مورد حمله قرار گرفتند و يا آن وقت كه بعضى فرياد كشيدند : محمّد صلّى اللَّه عليه و آله كشته شد
فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ
.
مىشود گفت : « فاء » فقط براى ترتيب است نه نتيجه و مىشود گفت : نتيجهء
وَ لَقَدْ عَفا
است ، مراد از « غما » اندوه ندامت بر مخالفت رسول خدا و بر فرار از جنگ ، و مراد از « بغم » غصهء فوت غلبه و غصهء كشتگان و زخميان است
ما فاتَكُمْ
پيروزى و غنيمت بود كه از دست رفت
ما أَصابَكُمْ
كشته شدن و زخمى شدن است كه وارد گرديد ، يعنى : پس از آن همه هزيمت خدا از فضل خود غصهء ندامت را بعوض غصّهء فوت نصرت به شما داد تا بر پيروزى از دست رفته و بر قتل و زخم پيش آمده محزون نباشيد . معلوم است كه اندوه اول كه از شكست و كشتگان داشتند مذموم و اندوه دوم پسنديده بود « 1 »
وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
حاكى است كه در كوه به طرف آن حضرت برگشته و مستحق رحمت شدهاند و در واقع توبه كردهاند .
154 -
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ
خواب سبب آرامش باطن و غفلت از اندوه است آنكه قلبش مضطرب است خوابش نمىبرد ، آنكه خوابش مستولى شد بآرامش رسيده است ، صريح آيه است كه
هامش
( 1 ) مطالب فوق از الميزان اقتباس شده است .