286 -
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
.
اين جمله در آيهء 233 نيز گذشت و در سورهء انعام / 152 ، اعراف / 42 ، مؤمنان / 62 نيز آمده است ، وسع « 1 » در اصل به معنى فراخى و گسترش و در آيات قرآن به معنى مقدور و ميسور است يعنى : خدا به هيچ كس تكليف نمىكند مگر مقدور او را ، چيزى را كه در حد توانايى اوست ، اين يك قاعدهء كلى و عقلى و دينى است و منشأ هزاران احكام مىباشد
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
مراد از « له - عليه » نفع و ضرر است يعنى برگشت اعم از بد و نيك به خود انسان است .
رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا
.
در قاموس قرآن مشروحا گفتهام : خطا سه قسم است يكى آنكه انسان كار حرام را از روى عمد و بىاعتنايى انجام دهد ، اين خطا مسئوليتآور است .
مثل
مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً
نوح / 25
بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ
بقره / 81 لذا در مجمع البيان خطا را گناه معنى كرده است .
بعضى از نسيانها نيز از بىاعتنايى و اهمال ناشى مىشوند و شايد مراد از آن بىاعتنايى باشد مثل :
كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها
طه / 126 پس اين خطاها و نسيانها مورد مؤاخذه هستند ، لذا مؤمنان در مقام استغاثه مىگويند :
رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا . . .
.
و اما « اصر » به معنى تكليف سنگين است ، بنى اسرائيل در اثر تخلف از فرمان خدا ، تكاليف شاقى بر آنها بار گرديد ، در سورهء نساء آيهء 160 آمده :
هامش
( 1 ) - وسع مصدر است به معنى مفعول . در جوامع الجامع فرموده : « الوسع ما يسع الانسان و لا يضيقه » .