كه آنها را بررسى مىكند .
282 -
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ
گفتيم : تداين معاملهاى است كه در آن « دين » باشد على هذا « بدين » قيد توضيح است در مقابل « تجارة حاضرة » كه خواهد آمد و هر دو طرف آن نقد است ، ضمير « فاكتبوه » بهتر است به « تداين » برگردد يعنى اين معامله را بنويسيد قهرا در اين صورت « دين » هم نوشته خواهد شد و شايد به « دين » برگردد ، ابن عباس گفته اين آيه فقط دربارهء « سلف » است ، ولى ظهور آن چنان كه گفته شد اعم مىباشد .
وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ
.
ظهور « كاتب » در آنست كه غير از متعاملين باشد ، از « لا يأب » به نظر مىآيد كه نهى تنزيهى است يعنى حالا كه خدا او را قدرت نوشتن داده و تعليم كرده نبايد از نوشتن امتناع كند .
فَلْيَكْتُبْ وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً
.
يعنى لازم است آنكه دين در ذمهء اوست كم و كيف آن را به سند نويس ديكته و املاء كند ، فاعل « ليتق » ظاهرا مديون مورد نظر است ، يعنى مديون از خدا بترسد و در موقع املاء از حق و دين چيزى نكاهد .
فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ
.
سفيه يعنى ابله و كم شعور ، ضعيف مثل صغير و عاجز ، آنكه قدرت املاء ندارد مانند لال و الكن و نظير آن در همهء اين صور سرپرست او املا مىكند .
وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ
.