فاعل است ، به معنى صاحب مال و سرپرست هر دو به كار مىرود ، در آيه
أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ
( يس / 71 ) يعنى صاحب مال است و در آيه
وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ
( زخرف / 77 ) يعنى سرپرست و فرمانروا است . يعنى ندا مىكنند : اى حكمران آتش خدايت ما را بميراند گويد شما ماندگار هستيد اگر بالفرض نام او « مالك » باشد ظاهرا به علت حكمرانيش باهل آتش است .
« عاصم بن ابى النجود » و ديگران آن را « مالك » و عدهاى « ملك » ( بفتح ميم و كسر لام ) قرائت كردهاند ، ظاهرا آن به معناى مدير و حكمران است زيرا با « يوم » حكمران بودن مناسب است .
5 -
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
گويى نمازگزار با ذكر اوصاف قبلى ، قدم بقدم به خدا نزديك مىشود تا در اينجا با خدا روبرو مىشود و با لفظ خطاب مىگويد « اياك نعبد . . . » جلو آمدن « ايّاك » در هر دو مورد براى افادهء حصر و اختصاص است يعنى : فقط تو را مىپرستيم و فقط از تو مدد مىطلبيم . گويى اوصاف قبلى براى تمهيد اين سخن است ، آرى مبدئى كه رب العالمين ، رحمان رحيم ، مالك يوم الدين است و قادر به جلب منفعت و دفع ضرر است و انسان را از پرستش طاغوتها بىنياز مىكند ، بايد مورد پرستش و مددخواهى قرار گيرد « 1 » .
6 -
اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ
هدايت به معنى راهنمايى است ، صراط مستقيم و راه راست چنان كه از آيهء بعدى روشن خواهد شد ، راه انبياء و تعليم يافتگان راستين آنهاست على هذا آن ، راه مستقيم به خصوص است ، در اين آيه از خدا مىخواهيم : ما را براهى هدايت كند كه هنوز به آن نرسيدهايم ، بنا بر اين ،
هامش
( 1 ) - اينكه در جاى « اياك اعبد » جملهء « اياك نعبد » با صيغهء متكلم مع الغير آمده است ظاهرا براى نفى هر گونه تشخص و استقلال در مقابل حق است .