و هوس دوست دارند دوستى مؤمنان قابل زوال نيست ولى دوستى گمراهان با كمى توجه قابل زوال است پس مؤمنان در دوستى خدا پايدارتر از دوستى كفار در رؤساء باطلند . بقول بعضى از فضلاء جملهء
وَ الَّذِينَ آمَنُوا . . .
دفع دخل است كه مبادا گمان كنند : مشركان در محبت انداد از مؤمنان در محبت خدا پيشرفتهتر هستند .
وَ لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ
به نظر مىآيد كه « لو » به معنى تمنى و آرزو است و جواب نمىخواهد .
« يرى » به معنى دانستن و رؤيت علنى است . مراد از « العذاب » ظاهرا عذاب دنيوى و « يرون » به معنى ديدن و « ان القوة . . . » مفعول « يرى » است . يعنى :
اى كاش اين ظالمان به وقت ديدن عذاب دنيوى ، مىدانستند كه تمام قدرتها به دست خداست و خدا داراى مجازات شديد است ، و معبودهاى انسانى و بتهاى آنها قدرت و نيرويى ندارند . اين حاكى است كه آنها به وقت آمدن عذاب ، اين را خواهند دانست ، نظير
وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ
سجده / 12
وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ
سبأ / 31 يعنى اين هر دو را خواهى ديد ، « لو » در هر دو آيه براى تمنى و آرزو است .
166 -
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ
.
گفتهاند اين آيه بدل است از
إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ
در آيهء قبلى ولى ظاهرا مراد از « العذاب » در آيهء گذشته عذاب دنيوى است .
به نظرم اين آيه ظرف است به آنچه در آيهء قبل بود و تقدير آن چنين است :
و يعلمون ان القوة للَّه اذ تبرء الذين . . . يعنى اين مرءوسين ظالم در دنيا به وقت آمدن عذاب و در آخرت به وقت بيزارى جستن رؤساء ، خواهند دانست كه تمام قدرتها متعلق به خداست . و اگر بيان يا بدل باشد از « اذ » سابق ، آن وقت