هر دو عذاب راجع به آخرت است .
آيه صريح است در اين كه معبودهاى دروغين اعم از انسان و غير انسان و فرمانروايان باطل نه تنها در آخرت يارى نخواهند كرد بلكه از پيروان خويش بيزارى خواهند جست ، و هر دو گروه عذاب را خواهند ديد و وسائل و روابطى كه در دنيا ميان آنها بود همه بريده و ناپديد خواهد گرديد ، و آن وقت كه مصداق
يَوْمَ لا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئاً
دخان / 41 و
لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ
غافر / 16 آشكار گرديد خواهند ديد كه معبودهاى باطل قدرتى نداشتهاند به « نكتهها » رجوع شود .
167 -
وَ قالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا
.
در آن موقع كه ديدند ، رؤسا كمكى نكردند سهل است بلكه از پيروان خود بيزارى هم كردند با كمال حسرت خواهند گفت اى كاش به زندگى دنيا برگشته ما نيز از آنها بيزارى مىكرديم ولى ديگر وقت گذشته است .
كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ
.
« حسرت » حال است از « اعمالهم » يعنى خداوند اعمال آنها را به آنها نشان مىدهد در حالى كه اين اعمال بر آنها حسرت و اندوه و ندامت هستند . لفظ
وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ
صريح در خلود اهل آتش در آتش است در اين زمينه به
قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها
انعام / 128 رجوع شود .
نكتهها
پيشوايان باطل :
از آيه
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ . . .
روشن گرديده كه : پيشوايان از جمله « انداد » و شريكان خدا هستند ، در اين زمينه آيات زيادى داريم
اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ