پر واضح است كه صابئان در اصل اهل توحيد بوده و در رديف يهود و نصارى هستند و قهرا در عصر نزول قرآن قومى مشهور و كثير الافراد بودهاند و گرنه قرآن اعتنايى به آنها نمىكرد و نيز در آيهء اول و دوم وعده شده كه در صورت دارا بودن به سه اصل ايمان به خدا و روز قيامت و عمل نيكو ، اهل بهشت خواهند بود .
صابئان عقائد بخصوص و نيز نماز و اعمال بخصوصى دارند ، در زمان ائمه عليهم السّلام و خلفاء ، مانند يهود و نصارى در دينشان آزاد بودهاند ، به نظر نگارنده : آنها پيامبرى و شريعتى داشته و بعدا به بتپرستى و ستايش كواكب گرويدهاند ، در اين باره در قاموس قرآن تفصيل بيشترى داده شده طالبان به آن رجوع كنند . « 1 » در مجمع البيان ذيل آيهء اول فرموده : فقهاء اهل سنت جايز دانستهاند كه از صابئان جزيه گرفته شود ولى در نزد شيعه جايز نيست كه آنها اهل كتاب نيستند و نيز از « خلاف » شيخ طوسى نقل شده كه ادعاى اجتماع كرده بر اينكه احكام اهل كتاب بر صابئان جارى نيست ، رجوع كنيد به « جواهر » و جامع المقاصد مسألهء نكاح كتابيه .
به نظر نگارنده : عدم جريان احكام اهل كتاب بر آنها ، بدين جهت بوده كه از توحيد ، بسيار منحرف شده بودند و گرنه آيهء اول و دوم آنها را در رديف ارباب اديان شمرده و وعدهء بهشت داده است و اگر شعبهاى از يهود يا از نصارى باشند بايد علت عدم قبول جزيه همان باشد .
دوم : اين آيه به خوبى نشان مىدهد كه اديان همه جنبهء طريقيت دارند ، حتى پيامبران و امامان عليهم السّلام و آنچه موضوعيت دارد و غرض اصلى است فقط سه اصل ايمان به خدا و معاد و عمل صالح است كه بايد در انسان وجود داشته باشند ،
هامش
( 1 ) - به نظر بعضى ، صابئان پيروان حضرت يحيى و گروهى از يهود و به نظر بعضى ، گروهى از نصارى مىباشند ولى در اين صورت لازم بود كه از آنها جزيه پذيرفته شود .