و دهرى لا مذهب نبودند و امر اينها سختتر از طبيعى است ، زيرا با اعتراف به خداوند عالم البته خدا را حكيم و عالم به مصالح و مفاسد ميدانند و مخلوقات را مخلوق او ميگويند : و مع ذلك منكر معاد شود ، زيرا لازمهء معرفت به مبدء معرفت به معاد است : زيرا اگر معاد نباشد خلقت انسان لغو و بىفايده ، بلكه قبيح مىشود كه انسان را فقط براى دنيا خلق كرده باشد و اينها در دنيا به جان يكديگر بيفتند و اين همه جنگها و خونريزىها و ظلم و اذيت به يكديگر كنند و اين همه فساد در عالم كنند اگر چنين باشد صرفه با ظلمه و قاتلين و مفسدين است زيرا طبيعت انسانى با اين قواى شهوت و غضب همين اقتضاء را دارد چنانچه ملائكه هم همين كلام را در پيشگاه عظمت پروردگار عرض كردند موقعى كه خطاب شد به آنها (
إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ
الاية ) بقره آيهء 28 و قوانين دولتى بر فرض عادلانه باشد و قوه قاهره داشته باشد و بتواند جلوگيرى از تعديات بكند فقط نسبت به ظواهر ناس است ولى امور سريه و باطنيهء آنها را خبر ندارد به علاوه خود دول دنيا هميشه بين خود جنگ و جدال داشته و دارند و ظالم و مظلوم بوده و هست البته لازم است خداوندى كه عالم السر و الخفيات است دار جزائى داشته باشد كه انتقام مظلوم را از ظالم بكشد و بين مفسد و مصلح امتياز دهد و هر يك را به جزاء خود برساند فقط اين كفار تكذيب رسالت مىكردند چون بر خلاف هوا - هاى نفسانيه آنها بود گفتند :
(
إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ
) يك مردى بيش نيست .
(
افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً
) افترا دروغ بستن به غير است و لفظ كذبا تأكيد است يعنى دروغ به خدا بسته و دروغگو است و پس از اين كه اين دعوى دروغ محض است .
(
وَ ما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ
) و ما مىگوئيم : چون خداوند انسان را خلق فرمود