عالم در نظر او تاريك ميگردد چنانچه نقل كردند كه شخصى خواب رضاخان را ديده بود از او سؤال كرده بود كه چه گذشت به تو گفته بود موقعى كه مرا وارد ميدان كردند و چشمم بدار افتاد عالم در نظرم تاريك شد و چيزى نفهميدم .
و تحقيق كلام اشاره به حال اضطرار و بيچارگى و دست از همه وسائل و اسباب كوتاه شده قهرا متوجّه بمبدء مىشود حتى حيوانات اگر بيچاره شدند متوجه ميشوند چنانچه در حكايات بسيارى نقل شده و لذا تعبير بظلمات فرموده كه شامل تمام بشود
تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً
تضرع اظهار به زبان است كه در تعبير بعجز و لاوه تعبير ميكنند ، و خفية توجه بقلب و به زبان دل است
لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ
يعنى من هذه البليه و گرفتارى و بيچارگى و درماندگى
لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ
كه اعتراف بوحدانيت او و ايمان برسول او و تسليم اوامر او باشد .
[ سوره الأنعام ( 6 ) : آيه 64 ]
قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ ( 64 )
بگو خداوند نجات ميدهد شما را از اين ظلمات و از هر كرب و محنتى پس از اين شما شرك ميآوريد .
قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ
هر بنده در تمادى عمر خود بسيار مواقع را مشاهده كرده كه نزديك به هلاكت رسيده و تمام دربها به روى او بسته شد ، و تمام اسباب نجات منقطع شده و فقط حفظ الهى او را نجات بخشيده و در آن حال نذوراتى دارد و معاهداتى با خدا مينمايد و توبه مىكند و عازم بر انجام وظيفه عبوديت مىشود لكن پس از نجات همه اينها را فراموش مىكند و به همان طريقه فاسده خود مشى مىكند
وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ
يونس آيه 13 .
منها مرجع ضمير ظلمات است كه در آيه قبل فرموده
وَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ