و تحقيق كلام آنكه ميزان هر چيزى مناسب خود او است مثلا ميزان در قضايا علم منطق است و لذا تعبير بعلم ميزان ميكنند و ميزان بنّايى شاقول است و هكذا و از اين آيه شريفه استفاده مىشود كه فرمود
وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ
الاية اينكه هر انسانى موازينى دارد يك ميزان نيست بنا بر اين انبياء و اوصياء و مخصوصا امير المؤمنين و ائمه طاهرين عليهم السّلام ميزان حق و باطل هستند ، قرآن ميزان اعمال ، عدل ميزان اخلاق ، دستورات اخبار ميزان صحت و فساد و هكذا و به اين بيان ممكن است جمع بين اقوال و اخبار و اللَّه العالم .
و اما اشكال در ميزان به اينكه عمل فعلى است يا قولى از انسان صادر مىشود قابل موازنه نيست و بعضى بوجوهى جواب دادهاند بعضى گفتند اعمال مجسم مىشود به صورت زيبا و صورت كريه ، و بعضى گفتند نامه اعمال را موازنه ميكنند و بعضى گفتند به صورت جواهر نورانى و اشياء ظلمانى مىشود لكن حق در مقام اينست كه اصلا وقعى از براى اين اشكال نيست زيرا اين اشكال اولا متوجه مىشود بقول اخير كه ترازو باشد نه ساير اقوال ، و ثانيا ميزان هر چيزى مناسب خود او است و ثالثا افعال و اقوال در ظرف هوى باقى است از بين نميرود و فرداى قيامت ظاهر مىشود و اما آنچه موازنه مىشود از پارهاى از آيات استفاده مىشود كه فقط حسنات است زيرا مراد از ثقلت ثقل حسنات است و مراد از خفت خفة آنها كه او موجب فلاح و اين مورث خسران است مگر آنكه بگوئيم ثقل و خفة نسبى است يعنى ثقلت حسناته على سيّئاته و خفت حسناته على سيّئاته چنانچه از بعض اخبار ممكن است استفاده نمود .
و اما كسانى كه براى آنها نصب موازين مىشود مىگوييم اهل محشر چهار دسته ميشوند : 1 - مشركين و كفار و مخالفين و ارباب ضلال و بالجمله غير اهل ايمان از براى آنها نصب ميزان نميشود چون حسناتى ندارند كه موازنه شود زيرا