استفهام يعنى آيا دو نر از ضأن و معز ، و فاعل حرّم خداوند است يعنى خداوند نرها را حرام كرده
أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ
يا مادهها را
أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ
كه بچه در رحم مادهها كدام يك از اين سه قسمت را حرام فرموده البته آنها جواب ميدهند به آنچه در آيات قبلى از آنها نقل شده از آنها مطالبه مدرك فرما كه مفاد
نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ
باشد و چون مدرك علمى ندارند و احدى از انبياء همچه حكمى نكرده لذا كذب محض است
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
زيرا امتياز صدق و كذب به اقامه دليل است و مدرك علمى .
وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ
به دو احتمال با آنها بفرما آيا نرهاى آنها را حرام كرده يا مادههاى آنها را
أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ
چه موقع همچه حكمى صادر شده
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ
شهادت ميدهيد
إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا
البته چون همچه دستورى از خدا صادر نشده و همچه شهادتى نميتوانيد داد بلكه افتراء محض است .
فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ
هم ظلم بنفس است ، كذب بر خدا از معاصى كبيره است و هم ظلم به غير كه ديگران را در ضلالت مياندازد و هم ظلم بدين و شريعت كه بدعت در دين گذارده كذبا تأكيد است و الّا در مفهوم افتراء كذب مأخوذ است
لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ
در موضوع احكام تا علم قطعى يا حجة شرعى در دست نباشد نميتوان تكلم كرد حتى مظنه در احكام شرعيه حجة نيست حتى خبرى كه حجيتش ثابت نشده نميتوان مدرك قرار داد و بدون حجة حرام و مورد غضب خداوند است
إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
ظالم چه مشرك باشد چه كافر چه مضلّ چه مبدع تماما ظالم هستند و قابل هدايت نيستند ( بگذار تا بميرد در عين خودپرستى )