و اگر نخواست و مشيئة او تعلق نگرفت به طرف كفر و شرك و عصيان ميروند و ما مكرر در ذيل اين آيات و در باب جبر و تفويض در كلم الطيب مجلد اول بيان كردهايم كه هيچ فعلى در عالم واقع نميشود تا مشيئة الهى تعلق نگيرد
ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ
حشر آيه 5 ، و لكن در افعال اختياريه عباد يكى از مقدمات فعل اختيار عبد است و خداوند هم علمش به همه چيز تعلق گرفته و چون ميداند كه مشرك يا كافر يا عاصى اختيار ايمان و اطاعت نميكند لذا مشيئت او هم تعلق نميگيرد اين آيه شريفه مفاد
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا
است اين است كه اگر خدا ميدانست كه اينها اختيار ايمان و توحيد ميكنند مشيئت او تعلق ميگرفت بايمان آنها و ترك شرك لكن ميداند كه اختيار نميكنند لذا مشيئت او هم تعلق نگرفته لذا گفتند :
علم ازلى علّت عصيان بودن * در نزد حكيم غايت جهل بود
در جواب خيّام كه گفت :
مى خوردن من حق ز ازل ميدانست * گر مى نخورم علم خدا جهل بود
جواب او اينست كه چون تو به اختيار خود مى ميخورى حق ز ازل ميدانست نه چون حق از ازل ميدانست تو مى زهر مار ميكنى .
وَ ما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً
گذشت تفسيرش كه فقط پيغمبر مأمور بدعوت و تبليغ است تا مادامى كه احتمال اجابت در آنها ميدهد ولى پس از قطع بعدم اجابت و اخبار خدا به اينكه ايمان نميآورند دعوت لغو صرف است مگر براى اتمام حجت كه فرداى قيامت نگويند
لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزى
طه آيه 134 ، چنانچه در باب امر بمعروف و نهى از منكر هم يكى از شرائط آن احتمال تأثير است و با قطع بعدم تأثير واجب نيست مگر براى اتمام حجت كه نگويند كسى بما نگفت .