و منافق كسانى هستند كه اظهار ايمان ميكنند و با مؤمنين محشور هستند لكن قلبا ايمان ندارند چنانچه خداوند در اوائل سوره بقره اوصاف آنها را بيان فرموده و شرحش در مجلد اول اين تفسير گذشت .
وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ
قائل از مؤمنين مجاهدين ثابت قدم بوده يا شخص نبىّ صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم يا يك نفر از اصحابش ، و گفتند عبد اللَّه بن عمرو ابن حزام انصارى بوده ، و مرجع ضمير لهم منافقين كه ترك قتال كردند و مراجعت نمودند ، گفتند آنها عبد اللَّه بن ابىّ و اصحابش از منافقين كه قريب سيصد نفر را مخذول نمودند ، تعالوا مقول قول است كه بيائيد و مقاتله كنيد در راه خدا .
أَوِ ادْفَعُوا
دفع دشمن و جلوگيرى از حملات آنها لا اقل براى تكثير سواد مجاهدين .
قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
جواب منحزمين است كه جنگ خاتمه پيدا كرد و ديگر قتالى نيست .
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ
يعنى الى الكفر
أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ
وجه اقربيّت اينكه كفر قلبيست و ايمان افواهى و لفظى و ظاهرى است .
يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ
قول نفس تفوّه است ، و تقييد بافواهم براى اينست كه اين قول از روى عقيده قلبى نيست بلكه مجرد سر زبانيست .
ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
كه عين نفاق است .
وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ
خداوند عالم السّر و الخفيات است و از قلوب بندگان با خبر است ، و تعبير باعلميت براى اينست كه خود آنها هم عالم بخفاياى قلوب خود هستند لكن خدا داناتر است .