« رفع عن امتى تسعة : الخطاء و النسيان و ما اكرهوا عليه و ما لا يعلمون و ما لا يطيقون و ما اضطروا عليه و الحسد و الطيرة و التفكر فى الوسوسة فى الخلق ما لم ينطق بلسانه » .
و اين حديث از احاديث مشكله است زيرا رفع اين موضوعات بنفسه يقينا مراد نيست چون وجود آنها در ميان امّت وجدانى و حسى است بلكه مراد يا رفع مؤاخذه بر آنها و يا رفع آثار آنهاست آن هم رفع جميع آثار مراد است يا رفع آثار مناسب هر كدام و البته اگر بعض آثار مراد باشد آثارى است كه در رفعش امتنان بر امّت باشد نه آثارى كه بر خلاف امتنان باشد زيرا حديث در مقام امتنان است و محل تحقيق كلام در باره اين مورد در بحث برائت در اصول فقه است و با اين مقام مناسبت ندارد و در اينجا بشرح الفاظ حديث اكتفاء مىشود ( رفع ) بمعنى بر طرف نمودن و از بين بردن شيئى ثابت است ولى دفع بمعنى جلوگيرى از ثبوت چيزى است كه اقتضاء ثبوت دارد و مراد از رفع در اين حديث رفع شرعى است كه بمقتضاى ادله و قواعد اوليه ثابت است ولى شارع از روى امتنان و تفضل رفع فرموده و توهم اينكه اختصاص به اين امت نسبت بمجموع من حيث المجموع است و گرنه بعضى از آنها از ساير امتها هم برداشته شده بلكه به حكم عقل مرتفع گرديده است فاسد است بلكه هر يك يك آنها حتى خطاء و نسيان و اضطرار رفعش نسبت به ساير امم بطور اطلاق معلوم نيست زيرا اگر از راه مسامحه در حفظ باشد يا امتناع به اختيار مؤاخذه مانعى ندارد و عقل هم حكم برفع نميكند .
( خطاء ) مقابل عمد است يعنى كارى كه انسان بدون قصد انجام دهد .
( نسيان ) فراموشى است يعنى چيزى از خاطر انسان برود ،
( و ما اكرهوا عليه )
عملى است كه بر خلاف ميل و اختيار انسان واقع شود و آدمى مجبور باشد .
اطيب البيان في تفسير القرآن (فارسى) — صفحة 300
مساهمون: السيد عبد الحسين الطيب
ص٣٠٠