اكنون هم كه با ملاحده و منكرين معاد سخن گويى ، گويند : ما محال نمىدانيم كه از خاك انسان مرده موجود زندهء ديگر پديد آيد ، مثل درختان كه از تن مردگان تغذيه مىكنند و كرم و ساير حشرات كه از آنها پديد مىآيد . امّا اينكه همان شخص اوّل كه مرده است با همان روح مشخّص باز در قالب قديم درآيد و زيد مرده باز زنده شود ، منكرند ، و مرجع اين به انكار بقاى روح است . « 1 »
وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ
. « 2 »
مؤلف : حسن گفت : خلقتان بدل كنيم و شما را با خوكان و بوزينگان كنيم .
علّامه شعرانى : انسان مطلقا و كفّار مكّه خصوصا هيچچيز نمىدانستند ، مگر تعليم گيرند و همهء آنچه خداوند در قرآن فرستاد ، پس از گفتن و تعليم بر آن آگاهى مىيافتند . و آن خلقتى كه خداوند پس از اين براى انسان بيان فرموده و گويد :
وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ
چيزى است كه بر فرض بيان هم براى وى قابل فهم نيست ، و اينكه حسن گفت به صورت خوك يا بوزينه كنند يا در حوصلهء مرغ پرستوك نهند ، قابل فهم است . پس يقينا مراد اينها نيست ، بلكه حقيقت حالات آخرت مراد است كه ما اينجا درست ادراك آن نمىكنيم . « 3 »
لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ
. « 4 »
مؤلف : و قيل : المطهّرون من الأحداث و الجنابات .
علّامه شعرانى : و استحسن الاستدلال بالآية على عدم جواز مسّ المصحف أبو بكر الجصّاص « 5 » و هو من أعاظم الحنفيّة و أرى أنّ المراد لو كان الملائكة و
لا يَمَسُّهُ
هامش
( 1 ) . روح الجنان ، ج 11 ، ص 19 .
( 2 ) . واقعه ( 56 ) آيهء 61 .
( 3 ) . روح الجنان ، ج 11 ، ص 21 .
( 4 ) . واقعه ( 56 ) آيهء 79 .
( 5 ) . جصّاص ، احكام القرآن ، ج 5 ، ص 300 .