النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا
. « 1 »
مؤلف : آتش دوزخ عرض كرده مىشود بر آن در صبح و شام ، و مراد از عرض احتراق ايشان است در قبور در اين وقت . پس آيه دالّ است بر بقاى نفس .
مرحوم شعرانى : اگر گويى : شايد نفس باقى نباشد و عذاب آتش در قبرها بر بدن آنان عرضه شود تا روز قيامت ، گوييم : بدن آنانكه جان ندارد ، چيزى ادراك نمىكند ، ناچار ادراك عذاب روح را بايد و چون روح در بدن نيست ، چنانكه گذشت
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها
« 2 » ؛ خداى تعالى روح و نفس را هنگام مرگ فرا مىگيرد . پس به استقلال موجود است . و فنا و عدم به زوال تركيب و پراكنده شدن عناصر براى اعراضى ثابت است كه تابع ماده باشند ، مانند حرارت و برودت و ساير قواى جسمانى ، اما روح كه خود مستقل از جسم است فنا براى آن نيست . « 3 »
مؤلف : [ در همين زمينه از ابن مسعود نقل مىكند كه : ] چون فرعونيان در دريا غرق شدند ، روح ايشان را در شكم مرغان نقل كردند و هرروز آتش دوزخ را در بامداد و شامگاه بر ايشان عرض مىكنند تا به روز قيامت . [ و باز روايتى شبيه اين از حمّاد فزارى نقل مىكند ] .
علّامه شعرانى : سخن اين مردمان حجّت نيست و به فكر خود چيزى گفتهاند نادانسته مبنى بر آنكه برزخ و معاد را در همين عالم دنيا فرض كردند و به نوعى تناسخ معتقد گشتند . و حقّ آن است كه روح پس از مفارقت بدن عنصرى ، با بدن ديگر مثالى باشد ، مانند همين بدن دنيوى كه با چشم طبيعى ديده نشود و چنانكه امام معصوم عليه السّلام فرموده است : « لو رأيته لعرفته » ؛ اگر او را بينى ، بشناسى . و روحشناسان امروز نيز كه اين امور را به تجربه و استقرا ثابت مىكنند ، ارواح را با صورتى مشابه با
هامش
( 1 ) . مؤمن ( 40 ) آيهء 46 .
( 2 ) . زمر ( 39 ) آيهء 42 .
( 3 ) . منهج الصادقين ، ج 8 ، ص 151 .